Halı Hakkında Genel Bilgi

Halı, Türkiye Halıcılık Monografisinde, «İnsanların örtü ve yaygı ihtiyaçlarını temin için kullandıkları ilmeli mensucatın adıdır.» şeklinde tarif edilmektedir.
Çözgü denilen bükülmüş iki sıra yan yana dizilmiş ipliklerin dikey olarak tezgâha gerilmesi ile halı iskeleti: dikey tellerin ar¬ka ve öndeki bir çiftine bağlanacak ilmelerin belli bir seviyede kesilmesi ile meydana gelen sıraların iki sıra atkı ile sıkıştırılması neti¬cesi halı meydana gelir. Bugünün halıcılığı geleneksel bilgi ve görgüye dayanmakta basit usullerle yapıl¬maktadır. Yalnız ham maddelerin hazırlan¬masında ve yeni resim anlayışında gelişme¬ler olmuştur.
Isparta'da dokunan halıların ham mad¬desini yün ve pamuk ipliği teşkil eder. Bölgemizde Taban, Kelle, Seccade en çok doku¬nan halılardır. Bunların yolluk, divan, pas¬pas halıları takip eder. Desenli halılar daha ziyade göbekli (Madalyon), köşe göbek, gülistan, Görevan, İçi Serpme, Motifli, Coplen, Çin ve Eski Anadolu motifleri ile Emprime, ku¬maş ve muşamba motiflerinden halılar yapılmaktadır. Son zamanlarda yeni resim an¬layışında dokunan halılar rağbettedir.
Isparta ve Çevresinde Üretim
Son zamanlarda Isparta ve civarında ha¬lıcılık mühim gelişmeler kaydederek şehir ve kasabalardan başka hemen her köy evine girmiş bulunmaktadır. 1924 senesinde 2450 halı tezgâhı ve bu tezgâhlarda 7350 işçi ça¬lışarak 106.100 m2 halı yaparken, 1950 sene¬sinde 5928 halı tezgâhında 12870 işçi çalış¬maya başlamış ve imalât miktarı da 186.000 m2 ye yükselmiştir. Halen bölgemizde Türki¬ye'de imal edilen halıların % 45 i dokunmak¬tadır. Son 10 yıl içinde dokunan halı miktar¬ları ile, tezgâh adetleri, imalât miktarları ve çalışan işçi sayısı aşağıda gösterilmiştir. (Bu¬rada gösterilen işçi sayısına boş zamanları¬nı kıymetlendirmek üzere esas işlerine ilâve¬ten hah dokuyan işçiler dahil).

ISPARTA HALICILIĞININ TARİHÇESİ

Isparta halıcılığı eski bir tarihe sahiptir. Selçuk Oğuzlarından itiba¬ren Anadolu'ya gelen Oğuz boyla¬rından 10 kadarı Isparta havalisine yerleşmiştir.
Bu beylerden Yumut (Hamitoğulları) adını ilimiz çevresinde (Yumutlu) şeklinde görmekteyiz. Bunların dokudukları halılar Av¬rupa piyasalarında (Yamut) halıları diye- bilindiğine göre aynı ismi taşıyan aşiretin Isparta havalisinde halıcılığı geliştirmiş olabileceği ka¬naatini vermektedir.
Diğer bazı kaynaklarda ise, bölgemizdeki Yörüklerin arasında şehir ve kasabalardaki halılardan kaba ol¬sa dahi ilkel tezgahlarda halı ve kilim dokunmasının bilindiği beyan edilmektedir.
Isparta'da halı dokumacılığının ilk defa 1891 yılında Babanzade Mustafa Zihni Paşa zamanında teş¬kilatlanarak bir halı şirketinin kurulduğu ve faaliyetin köylere kadar yayıldığı görülmektedir. Fakat şir¬ket uzun ömürlü olmamıştır.
Zihni Paşa sonradan tezgahları¬nı tanzim ve ıslah ederek halıcılık sanatını geliştirmek gayesi ile halı¬cılığa meraklı Akşehirli Hacip Efendiyi görevlendirmiştir.
Hacip Efendi İzmir'de oturan Ispartalıoğlu Agop'un oğulları ile temas ederek onların yardımlarını sağlamış ve "Şark Halı Kumpanyası"nı kurmuş, kendisi de müdür ol¬muştur. Daha sonra Etireli’nde Mehmet Efendi, Hekim Bodasaki ve tarihçi Böcüzade Süleyman Beyler Cumhu¬riyet öncesi Isparta Halıcılığını ge¬liştiren ve bölgeye yerleştiren kişilerdir.
Isparta Halıcılığının Yayılma Alanı
Isparta bölgesinde halıcılık yay¬gın bir hale gelmiştir. Komşu iller¬den Burdur (Bucak başta olmak üzere), Konya'da (Beyşehir, Kara¬man, Akşehir, Karapınar), Afyon'da (Dinar, Sandıklı, Dazkırı, Baş¬makçı) ve Denizli'de (Acıpayam, Tavas), Isparta halıcılığı yayılmıştır.
Isparta havalisinde 1924 yılın¬da dokunan tezgah adedi 2450 ve bu tezgahlarda çalışan işçi 7350 ki¬şi, dokunan halı 106.100 m2 idi. 1950 yılında 5928 halı tezgahı, 12870 işçi ile 186.000m2 , 1972 yılında 43500 halı tezgahı, 93700 işçi ile 1.750.000 m² halı üretilmiş¬tir. 1978 yılında ise Isparta havali¬sinde takriben 44000 tezgahta 100.000 civarında işçi ile 2.150.000 m² halı imal edilmiştir.
Toplam (Tahmini) Tezgah Sa¬yısı ve Yerleri
Isparta ve çevresinde Sümer-bank Halıcılık Müessesesi'ne halı dokuyan amillerin ve kooperatiflerin tahmini tezgah sayıları 3500 adet¬tir. Yurdumuzun muhtelif bölgelerine dağılmış halı bölgelerimizden Müessese adına halı dokuyan tez¬gahların sayısı 1938'dir.
Isparta Halısının Ebat Yönünden Tipleri, İsimleri
Halılara, boyutlarına göre geleneksel olarak aşağıdaki adlar verilmiştir:

a) Paspas (40 x 130)
b) Seccade (Namazlık) (75x130)
c) Arşın Çeyrek (Divan) (100x200)
d) Seccade (120 x 210 civa¬rında)
e) Yolluk (80 x 300)
f) Kelle (150 x 260 civarında)
g) Taban (200 x 300 civarın¬da)
h) Büyük Taban (250 x 350 ve yukarısı)
Yukarıda parantez içindeki bo¬yutların birimi cm. olup, birinci ra¬kam eni, ikinci rakam boyu vermek¬tedir.
Isparta Desen Karakteri Yönünden
Serpme güllü, Dönümlü, Köşe-göbek, Naklemeli, Boşgöbek, Düz adları verilmektedir.
Isparta Halılarında Desenler
Gülistan, Köşegöbek, Serpme, Kompozisyon, Osmanlı, Goblen, Çin, Üzümlü adları verilen çeşitli desenler kullanılmaktadır.


Halıcılıkla İlgili Tabirler

Halıcılıkla İlgili Kullanılan Genel Deyimler Aşağıda Açıklanmış¬tır:
Halı: "Çözgü" denilen bükül¬müş yün veya pamuk ipliklerinin yan yana dizilmesinden oluşan iske¬letin her çift teline yün ipliğinden ilme yapılarak sıra oluşturulması ve bir sıra yün veya pamuk ipliğinden atkı atılıp sıkıştırılması suretiy¬le dokunan yaygılardır.
Çözgü: Halı tezgahının alt ve üst tahtaları arasında halı boyunca birbirine paralel olarak çaprazlama gerilmiş ipliklerdir. Bu iplik birden çok katlanmış yün veya pamuk ipliğinin bükülmesinden oluşur.
İlmek: Halı dokunurken çözgü ipliklerinin her çift teline belirli biçimde bağlanan ve yan yana gele¬rek sıralar oluşturan yün ipliği düğümleridir.
İki tip düğüm tarzı vardır. Tek bağlama (İran veya Sine düğümü), Çift bağlama (Türk veya Gördes düğümü)
Atkı: Halının ilme sıralan arası¬na ve halının enine paralel olarak geçirilen, çözgü ile beraber halının zemin dokumasını oluşturan yün veya pamuk iplikleridir.
Hav: İlme adı verilen düğüm açlarının belli uzunluklarda kesil¬miş şeklidir.
Bordur: Halının iki veya dört kenarını çerçeveleyen desenli veya düz kısımdır.
Orta (Zemin): Halının bordürle çevreleren orta kısmı olup, desen¬li veya iz olur.
Çini: Halının eni yönünde, baş¬langıç ve bitim uçlarında ve saçakların dibinde çözgü ve atkı iplikle¬rinden oluşan zincir şeklinde bir dokudur.
Halı Kilimi: Halı dokusunun dağılmaması için başlangıç ve bitim kısımlarında yapılan düz dokulardır.
Kenar Örgüsü: Halı yanlarının sağlam olması için zemin renginde ve iki katlı ilme ipliği ile yanlara örü¬len dar şerit kısımdır.
Toprakçalık: Bazı halılarda ilmeli kısmı korumak üzere halının iki başında 5-8 cm. genişliğinde desenli veya düz olarak dokunan kilim örgüsüdür.
Yukarıda açıklanan deyimlere ilaveten Isparta ve çevresinde aşağı¬da açıklanan deyimler de kullanılmaktadır.



Isparta'ya Özgü Halıcılıkla İlgili Deyimler İse Şunlardır

Kenar Yün Örgüsü Etlik
Kolon Gıyı Direği
Büyüksu Enli gıyı
Etlik Küçük gıyı
Tezgah Dezgah
Çubuk Demir Çubuk demir
Çenber Köstek
Çözgü Direzi
Kırpık Gırpık
3,5 cm. 1 urup
Ağızlık açma Çakıldak
Eğri demir Eri demir
Doğru demir Doru demir
Kol demiri Gül demiri

Halıcılığın Isparta'da Gelişme Sebepleri
Bu şekilde Münferit teşekküller sayesin¬de halıcılık Bölgemizde mühim bir sanayi kolu haline gelmiştir. Bunda :
a. Arazinin verimsiz olması, hayvan¬cılık ve ziraata elverişli bulunmaması,
b. Halı ipliğinin bölge fabrikalarında bükülmeye başlaması,
c. Alizerin boyanın halı ipliğinde kul¬lanılması neticesi bölgede boyahanelerin ku¬rulması,
d. Aynı tipte halı imali,
e. Model kullanılması ve araçların ıs¬lâh edilmesi,
İhraç imkânlarının gelişmesi, gibi faktörlerde mühim rol oynamıştır.


Milli Ekonomiye Katkısı

Halıcılık dokuma sanayii içinde ağırlığı büyük, ekonomik potansiye¬li güçlü aynı zamanda güzel sanatlar¬la da yakın ilgisi bulunan bir alan¬dır. Diğer taraftan halıcılık milleti¬miz için milli karakter taşıyan bir iş koludur. Halıcılığı Türk Milleti, Orta Asya'dan dünyanın dört buca¬ğına, özellikle günümüzde halıcılık sahasında isim yapmış İran, Rusya, Afganistan, Pakistan'a yaymıştır. El dokumacılığı, insanın barınma ve korunma ihtiyacı sebebiyle mil¬letlerin en eski ve en sürekli meşga¬lelerinden birini teşkil etmiştir. Basit ihtiyaçların karşılanması ama¬cıyla başlayan dokumacılık zamanla gelişmiş, zenginleşmiş ve yayılmış¬tır. Günümüzde halı döşeme ve sergi malzemesi olarak kullanılmasından çok bir süs ve sanat eseri, aynı za¬manda bir hatıra eşyası olarak ka¬bul edilmektedir. Gelişen teknik se¬bebiyle makina ve fabrika imalatı halıcılık alanına da girmiş, buna karşılık el işleri ve el sanatlarının değer kazanması sebebiyle el ha¬lıları sanayi de gelişmiş ülkeler in¬sanının ilgisini daha çok çeker hale gelmiştir.
El halıcılığı belli bölgelerimiz için çok önemli bir geçim kaynağı¬dır. Eğitilmiş, pahalıya mal olan in¬san gücüne en az ihtiyaç duyulan, büyük sermaye ve yatırım gerektir¬meyen, gizli işsizliği önleyen böyle bir iş kolu gerçekten sosyal ve kül¬türel hayatımız, aile yapımız yönün¬den de büyük önem taşımaktadır. Halıcılığın, şehirlere göçün durması ve özellikle geri kalmış bölgelerin kalkınmasında büyük bir ağırlığı bulunmaktadır. Halen yurdumuzda Sivas, Nevşehir (Avanos, Ürgüp), Kırşehir (Mucur), Niğde (Aksaray, Bor), Konya (Beyşehir, Karaman, Ladik, Akşehir, Karapınar), Isparta (Bütün ilçelerde), Afyon (Sandıklı, Dazkırı, Başmakçı), Burdur (Bütün ilçelerde), Denizli (Acıpayam, Ta¬vas), Muğla (Fethiye, Milas, Bod¬rum, Datça), Uşak ilçeleri, Demir¬ci, Sındırgı, Selendi, Simav, Gördes, Kula, Bergama, Balıkesir, Çan, Ayancık, Bursa, Orhangazi, İznik, Hereke, Kayseri (Bütün ilçelerde) halı dokunmakta, halı dokuyan halkın % 80'inin geçimini bu sanat kolu teşkil etmektedir. 1978'de yalnız Isparta ve havalisinde 44.500 tezgahta 10.000 civarında işçi ile 2.150.000 m² halı imal edilmiştir. İplik fabrikaları, halı yıkama tesis¬leri ve yan kollarda çalışan işçilerle birlikte bu sayı 125.000'ni bulmak ta, 2.150.000 m² halının katma değeri 1984 yılı verilerine göre 10 Milyar TL'ne yaklaşmaktadır. Diğer il ve ilçelerle birlikte bu kolda çalışanların sayısı 600.000'ni bulmaktadır. 3 milyona yakın işsiz bulunan ülkemiz için bu rakam önemlidir.

İhracat Durumu

Türkiye'de el halısı olarak yılda yaklaşık olarak 4 milyon metrekare halı dokunmakta ve miktarın yak kısık olarak 150.000 m2'i ihraç edilmektedir.
Sümerbank Halıcılık Müessesenin üretim ve ihracattaki yeri ise şöyledir. Yılda 70-80 hin m² halı üretilmekte, bunun 2-3 bin m²’ye kadarı ihraç edilmektedir. Türkiye'nin ihracattan elde ettiği gelir yılda 40 milyon dolar civarındadır. Bu ihracat arzulanan düzeyde değil¬dir. Türkiye'de üretilen el halılarının önemli bir kısmının ihraç edileme¬mesinin başlıca sebebi kalite, renk, ebat ve fiyatlarının dış piya¬saların arzuladığı gibi olamamasıdır.

Son üç yılda Sümerbank ihracat durumu şu şekildedir:

Yıllar Tutar (m²) Tutar (TL)
1983 848.00 26.085.075
1982 349.77 9.392.206
1981 5832.19 74.756.177.48

1966 yılında hazırlanan "El Dokuma Halıcılığını Geliştirme Pro¬jesi" uygulanmış, sonra bir proje daha hazırlanarak uygulamaya ko¬nulmuştur. Halen yürürlükle olan projenin amacı üretimin bütün yurt sathına yaygın la ş t iril maşıdır.
Müessesedeki personel sayısı her ne kadar 400 civarında görünü¬yor ise de, bu sayıya müesseseye halı dokuyanları da ilave edecek olursak, 4000 kişiye iş imkanı sağladığı görülecektir.
Halı Üretim Miktarı (Sümerbank + Özel Teşebbüs)

l- El Dokusu Isparta Halısı:

Yılı Üretim Miktarı (m²)
1973 1.800.000
1974 1.800.000
1975 1.800.000
1976 1.820.000
1977 2.150.000
1978 2.150.000
1979 2.250.000
1980 1.750.000
1981 1.400.000
1982 1.200.000
1983 1.700.000

2- Makina Halısı:

Yılı Üretim Miktarı (m2)
1978 20.000
1979 110.030
1980 237.000
1981 250.000
1982 288.032
1983 216.385

Sümerbank'ın Isparta Halıcılığındaki Yeri ve Önemi
Sümerbank Halıcılık Müessesesi, Türk El Dokusu Halıcılığına yaptığı hizmetler itibariyle büyük bir şöhrete sahiptir. Bu şöhret daha ziyade kaliteli iplik, desen, tezgah vererek kırsal yörelerde bulunan atıl iş gücüne iş imkanı yaratmak suretiyle pekiştirmektedir. Son zamanlarda hakiki Türk desenlerinin yeniden kullanılması için büyük bir atılım itine girilmiş bulunmaktadır, camilerden, müzelerden ve diğer tarihi eserlerden derlenmiş olan kom¬pozisyonlardan istifade etmek suretiyle yeni desen çalışmalarına hız verilmiş bulunmaktadır. Bu tarz bir çalışma ile hem hakiki Türk desen ve çizgileri, renkleri kullanılmakta, hem de gizli kalmış motiflerimizin desenlere sokularak yeniden günlük hayata girmesi temin edilmiş ol¬maktadır. Bu metotla desen yapım süresi de kısalmış bulunmaktadır. Müessesenin desen ıslah çalışmaları, hammadde ıslah çalışmaları, desen renk uygulama çalışmaları ve pazar lama çalışmalarının yanı sıra ülke halıcılığının geliştirilmesi yönünde bugüne kadar denenmemiş atkısı çözgüsü ipek, ilmeleri yün 100x100 kalitede halı tipinin dokutulması ve Isparta halıcılığına geçmişteki ününü kazandıran 38x38 kalitede halının yeni ve orijinal desenlerle dokutulması gibi araştırma çalışmaları da vardır.
Müessesenin halı üretimi, halı dokumak isteyen amil firma ve kooperatiflerle, özel anlaşma imzalanan amil firmalara desen ip ve diğer malzeme kooperatiflere tezgah desen ve ip belli ,aslar dahilinde ödünç olarak ver Tek ve dokunan halılar birim miktar üzerinden bedeli ödenerek Müesseseye mal edilmek suretiyle gerçekleştirilmektedir. Dokunan halılar yıkandıktan sonra ya Sümerbank Mağazaları ka¬nalıyla iç piyasada, yahut da Müessesece doğrudan yurt dışında pazarlamaktadır.

İlimizdeki Halı Miktarları, Tezgah Adetleri, İmalât Miktarları,
Çalışan İşçi Sayılarını Gösterir Tablo



Senesi Tezgâh Adedi İmalât Miktarı (m2) Tutarı (TL.) İşçi Adedi
1958 13.353 453.673 54.440.760 28.049
1959 14.021 469.010 60.971.300 32.950
1960 14.900 442.426 53.091.120 33.711
1961 15.600 505.973 63.246.625 35.278
1962 18.815 610.171 79.322.230 42.337
1963 20.423 659.710 85.762.300 45.951
1964 21.670 700.000 91.000.000 48.757
1965 21.850 745.117 100.590.000 49.100
1966 22.900 950.000 133.000.000 55.000
1967 25.720 1.054.600 158.000.000 61.728

Halı Yardımcı Sanayii

Bölge halıcılığı her bakımdan Isparta ile ilgilidir. Halen ham maddesi civar İl ve İlçelerine Isparta şehrinden gider. İmal edilen halılar yıkanmak ve satılmak için Isparta'ya gelir. İşte bu durum, halıcılık sanayii yanında halı ile ilgili yardımcı sanayinin de gelişmesine sebep olmuştur ki, Isparta iktisadiyatında mühim yer işgal eder.
Yün İpliği İmalatçılığı
Isparta tipi halılarda 2,5 metrik numara yün ipliği kullanılmaktadır. Bu iplikler kalın, uzun ve yumuşak elyaflı yapağıdan imâl edilmekte olup, içersine bir miktar tiftik, kuzu, güz ve deri yünü katılmaktadır. Isparta Bölgesinde dokunan l ıhlarda 2.952.800 Kg. yün ipliği kullanılmaktadır. Kullanılan yün ipliğinin 1.400.000 Kg.’ı 10 Yün İpliği Fabrikasında imâl edilmekte olup, geri kalan kısmı Uşak, Eskişehir, İzmir gibi İllerden gelmektedir.


Yün ipliği imâl eden fabrikalar şunlardır.


1 — Sümerbank Halıcılık Müessesesi,
2 — Gürkan Kollektif Şirketi,
3 _ Toka Kollektif Şirketi,
4 — Isparta İplik Fabrikası Ltd.. Şti.,
5 — Hulusi Hamamcıoğlu,
6 — Nuri Tepe Yün ipliği Fabrikası,
7 — itimat Kollektif Şirketi,
8 — Süleyman Dülgeroğlu,
9 — Özkiraz Halıcılık Kol. Şirketi,
10 — Senirkent Boyacılık ve halıcılık Sanayii Anonim Şirketi.

Yün İpliği Boyacılığı

Eski devirlerde ve Osmanlı devrinde ha¬lıların renkli kısmını teşkil eden ilmeler çe¬şitli nebatların kök, gövde, yaprak gibi kı¬sımlarından istifade edilerek boyanırdı. XIX. Asrın ikinci yarısında sentetik olarak tabii boyalar keşfedilmiş ve bir çok çeşitleri bulunmuş ve yün ipliklerinin boyan¬masında da kullanılmağa başlanmıştır. Isparta'da halı ipliği boyahanesi Şark Halı Kumpanyası tarafından kurulmuş¬tur. Zamanla çoğalan boyahaneler gelişerek bu günkü modern hale gelmiştir. Halı iplik¬leri 100,50 ve 25 Kg. lık buharla ısınan tahta veya çelik kazanlarda boyanmaktadır. Bu boyahaneler yalnız bölgemizde imâl edilen iplikleri değil dışardan gelen iplikleri de boyamaktadır.

Halen faaliyette olan boyahaneler şunlardır :

1 — Sümerbank Halıcılık Müessesesi,
2 — Gürkan Konektif Şirketi - Mehmet Gürkan ve Ortakları,
3 — Mustafa Yakartepe,
4 — İtimat Kollektif Şirketi,
5 — Isparta İplik Fabrikası Ltd. Şti.,
6 —- Hulusi Hamamcıoğlu,
7 — Nuri Tepe,
8 — Ekrem Erçetin,
9 — Aydoğan Şayiam,
10 — Süleyman Dülgeroğlu,
11 — Şevket Savlu,
12 — Turan Yakartepe,
13 — Toka Kollektif Şirketi,
14 — Senirkent Dokumacılık ve halıcı¬lık sanayii Anonim Şirketi.

Pamuk İpliği Bükümhaneleri:

Halının iskeletini teşkil eden çözgü ile ilmelerin sıkıştırılmasında kullanılan atkı, pamuk ipliğinden yapılmaktadır. Çukurova' dan ve tek katlı pamuk ipliği imâl eden fabrikalardan getirilen 6 numara tek katlı pamuk iplikleri Isparta’da mevcut 15 kadar bükümhanede katlanarak bükülmektedir. Mevcut plâtör tesisleri ihtiyacı karşılayabilmektedir. Mevcut Bükümhanelerde katlanıp bükülen atkı ve çözgü miktarı 1.678.300 Kg. dır.
Yıkamahaneler :
Bölgemizde dokunan halıların % 90’nından fazlası şehrimiz halı yıkamahanelerinde yıkanmaktadır. Yıkama, halıların dokuma esnasındaki kirlerinin giderilmesi ve halıya genel bir parlaklık verilmesi için yapılmaktadır.
Şehrimizde 20 kadar halı yıkamahanesi mevcut olup, Sümerbank Halıcılık Müessesesi tarafından kurulan modern yıkamahane yakında faaliyete geçecektir.
Halı kırkımı:
Yıkanan halıların hav yüksekliği değiştiği için kırkıma tabi tutulmaktadır.
Önceleri kırkıcı kızlar tarafından yapılan bu ameliye şimdi şehrimizde mevcut dört kırkım makinasında yılmaktadır. Sümerbank Halıcılık Müessesesi tarafından getirilen 5 kırkım makinası da faaliyete geçmiştir




indir

http://rapidshare.com/files/27139916...ali_Sanati.rar

http://rapidshare.com/files/27096549...Hat_Sanati.rar